Udostępnij:

Prawa osób LGBT+ w Polsce w 2026 roku

Przełomowe orzeczenia NSA, weto prezydenta i spór o standardy Rady Europy Rok 2026 przyniósł istotne rozstrzygnięcia sądowe oraz gorące debaty legislacyjne dotyczące statusu prawnego osób LGBT+ w Polsce. Od precedensowych wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa, przez prezydenckie weto wobec ustawy o statusie osoby najbliższej, aż po jesienny spór o rezolucję Rady Europy – analizujemy obecny stan prawny.

Transkrypcja zagranicznych aktów małżeństwa – przełom w orzecznictwie sądowoadministracyjnym

Jednym z najważniejszych wydarzeń prawnych 2026 roku była linia orzecznicza wypracowana przez Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w sprawach dotyczących uznawania małżeństw jednopłciowych zawartych poza granicami kraju. W marcu oraz maju 2026 roku NSA – powołując się m.in. na dorobek orzeczniczy Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) dotyczący swobody przemieszczania się i pobytu obywateli UE (art. 21 TFUE) – orzekł, że polskie organy administracji mają obowiązek dokonać transkrypcji zagranicznych aktów małżeństwa zawartych legalnie w innych państwach członkowskich Unii.

Sąd wskazał, że art. 18 Konstytucji RP – definiujący małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny – określa model krajowej instytucji prawa rodzinnego, ale nie stanowi przeszkody dla czynności materialno-technicznej, jaką jest przeniesienie zagranicznego dokumentu stanu cywilnego do polskiego rejestru. Odmowa transkrypcji naruszałaby prawo unijne, utrudniając obywatelom korzystanie z praw nabytych w innym państwie członkowskim. Pierwsza tego typu transkrypcja została sfinalizowana w warszawskim Urzędzie Stanu Cywilnego w maju 2026 roku.

Doktryna prawa oraz praktycy zwracają jednak uwagę na istotne ograniczenie skutków tych wyroków. Sama transkrypcja ma charakter deklaratoryjny i dowodowy – potwierdza zawarcie związku za granicą, ale w obecnym stanie prawnym nie przekłada się automatycznie na nabycie pełni uprawnień przewidzianych dla małżonków w polskim porządku prawnym (np. w zakresie wspólnego opodatkowania dochodów czy dziedziczenia ustawowego). Pełne zrównanie skutków wymagałoby interwencji ustawodawcy.

Ustawa o statusie osoby najbliższej i prezydenckie weto

Wiosną i latem 2026 roku centrum debaty legislacyjnej stanowił rządowy projekt ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu. Uchwalona przez Sejm pod koniec maja 2026 roku regulacja miała charakter neutralny płciowo (dotyczyła zarówno par jednopłciowych, jak i różnopłciowych) i opierała się na konstrukcji umowy zawieranej w formie aktu notarialnego, a następnie rejestrowanej w rejestrze stanu cywilnego. Ustawa przewidywała m.in. uregulowanie stosunków majątkowych, prawo do informacji medycznej, uprawnienia w zakresie pochówku oraz zwolnienie z podatku od spadków i darowizn (w ramach tzw. grupy zerowej).

Ustawa została jednak zawetowana przez Prezydenta RP Karola Nawrockiego. W uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie ustawy przez Sejm wskazano na konieczność ochrony szczególnej pozycji małżeństwa wynikającej z art. 18 Konstytucji RP. Kancelaria Prezydenta argumentowała, że projekt wprowadza do systemu prawnego instytucję paralelną wobec małżeństwa, przyznając stronom umowy zbliżone przywileje (zwłaszcza podatkowe), bez nakładania na nie analogicznych obowiązków w sferze prawa rodzinnego. Jednocześnie prezydent zadeklarował gotowość do prac nad punktowymi zmianami w kodeksach (m.in. cywilnym i postępowania cywilnego), które ułatwiłyby codzienne funkcjonowanie osób pozostających w nieformalnych związkach – na przykład w obszarze dostępu do dokumentacji medycznej – bez kreowania nowej instytucji ustrojowej.

Jesienny spór wokół dokumentów Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych Rady Europy

Pod koniec października 2026 roku w debacie publicznej pojawił się temat uchwał przyjętych w Strasburgu przez Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych Rady Europy – rezolucji nr 537 oraz zalecenia nr 560. Dokumenty te odnoszą się do ochrony wolności słowa, zgromadzeń oraz przeciwdziałania dyskryminacji osób LGBTI na szczeblu samorządowym. Wskazują one na rolę władz lokalnych i regionalnych w budowaniu inkluzywnego środowiska, również w sytuacjach, gdy polityka władz centralnych w danym państwie ma charakter bardziej restrykcyjny.

Przyjęcie tych dokumentów wywołało w Polsce wyraźny podział w środowiskach prawniczych i samorządowych:

  • Argumentacja odwołująca się do standardów międzynarodowych: Przedstawiciele organizacji praw człowieka oraz część konstytucjonalistów podkreślają, że jednostki samorządu terytorialnego, jako organy władzy publicznej, są bezpośrednio związane Europejską Konwencją Praw Człowieka (EKPC) oraz konstytucyjnym zakazem dyskryminacji (art. 32 Konstytucji RP). W ich ocenie samorządy mają nie tylko prawo, ale i obowiązek podejmować działania antydyskryminacyjne w granicach swoich ustawowych kompetencji.
  • Krytyka z perspektywy zasady legalizmu: Prawnicy związani m.in. z Instytutem Ordo Iuris wskazują, że uchwały Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych mają wyłącznie charakter niewiążącego soft law (prawa miękkiego) i nie stanowią źródła prawa powszechnie obowiązującego w rozumieniu art. 87 Konstytucji RP. Podnoszą oni, że zachęcanie gmin do korygowania lub „łagodzenia” polityki państwa na poziomie lokalnym godzi w wyrażoną w art. 7 Konstytucji zasadę legalizmu, nakazującą organom władzy publicznej działanie wyłącznie na podstawie i w granicach prawa.

Podsumowanie

Krajobraz prawny dotyczący osób LGBT+ w Polsce w 2026 roku definiuje wyraźne napięcie między krajowym procesem ustawodawczym a wykładnią prawa dokonywaną przez sądy administracyjne w oparciu o standardy europejskie. Podczas gdy na poziomie ustawowym – na skutek prezydenckiego weta – nie doszło do instytucjonalizacji związków nieformalnych, orzecznictwo NSA otworzyło drogę do administracyjnego potwierdzania w Polsce małżeństw jednopłciowych zawartych w innych krajach Unii Europejskiej, tworząc jednak stan częściowej tylko skuteczności prawnej takich aktów.